اقاله چیست -تفاوت اقاله با فسخ و انفساخ

اقاله یا تفاسخ چیست:

نام دیگر اقاله، تفاسخ است که در لغت به معنای رها کردن و آزاد کردن موضوع می باشد،اقاله یا همان تفاسخ به این معنا است که دو طرف قرارداد با یکدیگر تراضی و توافق می کنند تا قرارداد منعقد شده را برهم بزنند،که در این صورت موضوع اقاله یا تفاسخ معامله می تواند از بین رفتن تمام یا قسمتی از آن قرارداد باشد. مثلا معامله ای بین دو نفر انجام شده که در آن خانه ای با یک قطعه زمین معاوضه گردیده است؛ در این صورت افراد می توانند با اقاله یا تفاسخ قرارداد هر مالی را به مالک قبلی خودش برگردانند.

انواع اقاله

اقاله به دو نوع اصلی تقسیم می‌شود:

1. اقاله کلی یا مطلق:

دو طرف کل قرارداد را با توافق باطل می‌کنند و به حالت قبل بازمی‌گردانند.

2. اقاله جزئی:

فقط بخشی از تعهدات یا مفاد قرارداد را با تراضی پایان می‌دهند (مثلاً فسخ یک بخش از قرارداد خرید چند قلم کالا).

شرایط اقاله یا تفاسخ:

از منظر قانون مدنی برای اقاله قرارداد باید شرایطی وجود داشته باشد،ازجمله این شرایط:

1-تراضی طرفین:طبق قانون مدنی،در اقاله برای برهم زدن معامله رضایت دو طرف نیاز است و اگر یک نفر قصد برهم زدن داشته باشد ولی دیگری رضایت به اقاله نداشته باشد،اقاله قرارداد رخ نخواهد داد.

2-اهلیت طرفین:برای اقاله قرارداد،طرفین باید دارای اهلیت باشند یعنی عاقل،بالغ و مختار باشند و از روی اکراه معامله را اقاله نکنند.

3-مشخص کردن موضوع اقاله:طبق قانون مدنی،موضوع اقاله ممکن است برای تمام قرارداد یا قسمتی از آن رخ دهد.

4-اعلام اراده:طبق قانون مدنی،برای اقاله قرارداد باید اراده طرفین اعلام شود و نیاز به تشریفات خاصی ندارد و با هر عمل یا لفظی اقاله را می توانند انجام دهند.

محدوده اعمال اقاله قرارداد دو مورد است:

1-زمانی که یک قرارداد اصلا اجرایی نشود:در این صورت اگر دو طرف معامله قصد اقاله را داشته باشند،اقاله قرارداد برای تمام معامله رخ خواهد داد یعنی انحلال معامله به صورت کامل انجام می شود.

2-زمانی که تعهد اجرا شده باشد و یا تملیک صورت گرفته باشد:اقاله معامله زمانی رخ می دهد که آثار به جای مانده از آن کاملا از بین برود،یعنی اگر در معامله عوضی پرداخت شده است در صورت اقاله آن عوض باید به طرف معامله برگردد.

اثر اقاله چیست:

1-برهم خوردن قرارداد: با توافق و تراضی طرفین از تاریخ اقاله یا تفاسخ قرارداد،قرارداد منعقد شده برهم خواهد خورد و موضوع معامله از بین خواهد رفت.

2-بازگشت عوضین:در صورت اقاله معامله عوضین باید به حالت قبل برگردند و اگر عوض موجود نباشد باید مثل یا قیمت آن پرداخت شود.

3-عدم اثر معامله نسبت به آینده: اثر اقاله نسبت به آینده است و در خصوص مدت زمانی که قرارداد اقاله نشده بود معامله درست بوده و توافق و اقاله در خصوص آینده معامله تاثیر گذار است.

مواد 283 قانون مدنی تا 288 قانون مدنی به تعريف اقاله وموجبات آن مى پردازد:

به طور کلی در این مواد آمده است که طرفین معامله بعد از قرارداد می توانند با تراضی و توافق قرارداد را اقاله کنند،اقاله قرارداد می تواند نسبت به تمام معامله یا قسمتی از معامله باشد و این اقاله می تواند به هر لفظی یا هر فعلی صورت بگیرد و دارای تشریفات خاصی نمی باشد.

جایگاه اقاله در فقه

در فقه اسلامی، اقاله نوعی «عقد رضایی جدید» تلقی می‌شود که حتی مستحب است اگر یکی از طرفین درخواست اقاله کند، طرف دیگر آن را بپذیرد، به‌ویژه در معاملات زیان‌بار.

✅ قاعده‌ی فقهی: «المؤمنون عند شروطهم» اما «المسلمون عند شروطهم إلا شرطاً أحل حراماً أو حرّم حلالاً»؛ یعنی طرفین به شروط خود پایبندند مگر آنکه توافق‌شان موجب حرام یا باطل شدن موضوعی حلال شود.

اقاله در قراردادهای خاص

• در بیع (خرید و فروش): شایع‌ترین کاربرد اقاله، بازگرداندن کالا و ثمن است.

• در اجاره: می‌توان اجاره‌نامه را با توافق طرفین اقاله کرد.

• در وکالت: از آنجا که وکالت جایز است، هر طرف می‌تواند با اراده خود یا اقاله آن را پایان دهد.

• در نکاح: طبق قانون ایران، نکاح قابل اقاله نیست و برای پایان آن باید طلاق یا فسخ حقوقی صورت گیرد.

مثال عملی از اقاله

فرض کنید علی یک خودرو به قیمت ۵۰۰ میلیون تومان به رضا فروخته است. پس از چند روز رضا متوجه می‌شود که نمی‌خواهد خودرو را نگه دارد و از علی درخواست می‌کند قرارداد را لغو کنند. اگر علی نیز رضایت دهد، با تنظیم اقاله‌نامه‌ای، طرفین قرارداد فروش را باطل کرده و مبلغ و خودرو به یکدیگر بازمی‌گردانند.

آیا تلف یکی از عوضین مانع اقاله یا تفاسخ است؟

خیر تلف شدن یکی از عوضین معامله مانع اقاله معامله نیست،اما به جای آن چیزی که تلف شده است باید مثل آن یا قیمت آن پرداخت شود(یعنی در صورت اقاله اگر مال مثلی بوده مثل آن عوض و اگر قیمی بوده قیمت آن پرداخت شود).

در صورت اقاله معامله نماآت و منافع حاصل شده در این مدت برای چه کسی است؟

طبق قانون مدنی نماآت و منافع منفصله ،از زمان عقد تا زمان اقاله در مورد معامله رخ مى دهد,متعلق به كسى است كه به واسطه عقد مالك شده است,اما نماآت متصله متعلق به كسى است كه در نتيجه اقاله،مالك مى شود.

برای مثال نما و منافعی که خریدار از زمان عقد تا زمان اقاله معامله در مورد معامله انجام داده است،اگر قابل جداسازی و انفصال باشند متعلق به خود او است،اما منافع و نماآتی که متصل به مال مورد معامله هستند با اقاله معامله متعلق به مالکی است که با اقاله قرارداد،مالک مورد معامله می شود.

ارکان اقاله یا تفاسخ چیست:

1- انعقاد قرارداد:  يكى از اركان اقاله وجود قرارداد است، بنابراين ابتدا بايد قراردادى منعقد گردد تا جهت برهم زدن آن طرفین بتوانند تراضی کرده و اقدام به اقاله معامله کنند.

2- عقد لازم: اقاله در عقد لازم اجرا می شود،عقد لازم عقدى است كه هيج يك از طرفين عقد نمى توانند آن  برهم زنند مگر اینکه امکان انحلال آن به موجب قانون  و یا توافق وجود  داشته باشد. اقاله فقط نسبت به عقود لازم امكان پذير است و نمى توان در عقود جايز كه امكان برهم زدن ان از سوى طرفين وجود دارد از اقاله استفاده كرد.

3- توافق كتبى يا شفاهى: طبق قانون مدنى:« اقاله به هر لفظ يا فعلى واقع مى شود كه دلالت بر بهم زدن معامله كند. » پس طبق قانون اقاله مى تواند شفاهى يا كتبى باشد. با اینکه واژه فسخ و اقاله قرارداد با یکدیگر متفاوت هستند اما استفاده از واژه فسخ بين مردم رايج تر از اقاله است، بنابراين در خيلى از موارد به جاى استفاده از لفظ اقاله يا تفاسخ از فسخ استفاده مى كنند.

تفاوت فسخ و اقاله چیست:

1-فسخ تنها به خواست و اراده ی يك نفر انجام مى پذيرد اما در اقاله، طرفين قرارداد توافق به اقاله قرارداد مى كنند.

2-فسخ قرارداد بر اساس قانون مى تواند انجام شود ولى اقاله قرارداد بر اساس توافق دو طرف قرارداد امكان پذير مى شود.

3-فسخ قرارداد نياز به جواز قانونى دارد ولى اقاله قرارداد جنين نيازى برايش وجود ندارد وتنها توافق طرفين آن را انجام پذير مى كند.

آیا عقد نکاح با اقاله منحل می شود؟

 خیر، منحل نمودن عقد نکاح با اقاله صحیح نمی باشد چراکه مخالف با نظم عمومی است

تفاوت اقاله، فسخ و انفساخ

انفساخ یعنی چه؟

 هرگاه معامله خود به خود و بدون اراده طرفین به هم بخورد انفساخ اتفاق می افتد و مانند اقاله با توافق طرفین رخ نمی دهد. مثلا اگر در قرارداد شرط شود که خریدار به فلان تعهد خود عمل نکند ( بطور مثال چک را در موعد مقرر پرداخت نکند) قرارداد منفسخ می شود و نیازی به توافق برای اقاله معامله نیست؛ در این صورت به محض برگشت خوردن چک خریدار، قرارداد خود به خود از بین می رود و دیگر نیاز نیست فروشنده به خریدار اعلام نماید که قصد استفاده از شرط انفساخ قرارداد را دارد.

1. اقاله (تفاسخ)

یعنی دو طرف قرارداد تصمیم می‌گیرند که قرارداد را با رضایت یکدیگر از بین ببرند.
مثال: علی خانه‌ای را به رضا فروخته. بعد از مدتی هر دو تصمیم می‌گیرند معامله را برهم زنند. این یک اقاله است.

2. فسخ قرارداد

یعنی یکی از طرفین، به استناد قانون یا توافق (مثلاً در صورت نقض تعهد یا وجود خیار)، قرارداد را یک‌طرفه پایان می‌دهد.
مثال: خریدار متوجه می‌شود که کالای خریداری‌شده معیوب است و طبق خیار عیب، قرارداد را فسخ می‌کند.

 3. انفساخ قرارداد

یعنی قرارداد خودبه‌خود منحل می‌شود، بدون اینکه هیچ‌کدام از طرفین نقشی در آن داشته باشند.
✅ مثال: در عقد وکالت، اگر موکل فوت کند، عقد به طور خودکار منفسخ می‌شود.